Có một buổi chiều tôi ngồi khóc trong nhà vệ sinh của một quán cà phê ở quận Ba, tay vẫn cầm tờ giấy ông ấy vừa đặt lên bàn. Không phải khóc vì buồn. Mà khóc vì lần đầu tiên trong hai mươi mấy năm sống, tôi nhận ra mình đã hiểu nhầm bản thân mình hoàn toàn. Tôi vẫn nhớ cái ngày đó — trời Sài Gòn mưa kiểu mưa chiều tháng Bảy, mưa ập xuống rồi tạnh liền, để lại mùi nhựa đường hơi lên nồng nồng qua khe cửa sổ. Và tờ giấy đó. Chỉ có mấy chữ viết tay nguệch ngoạc bằng bút bi xanh.
Hồi đó tôi hai mươi ba tuổi, vừa rớt khỏi công việc đầu tiên sau đại học được tám tháng. Nói là rớt cho nghe nhẹ, thật ra là tôi tự nghỉ — nhưng theo cái kiểu mà người ta hay gọi là bỏ trốn hơn là từ chức. Tôi gửi email lúc mười một giờ đêm, không gặp sếp, không bàn giao đàng hoàng, sáng hôm sau không đến nữa. Lý do tôi tự nhủ với mình lúc đó là môi trường độc hại, áp lực quá, không phù hợp. Những lý do nghe rất hợp lý khi tôi kể cho bạn bè nghe. Và bạn bè tôi đều gật đầu, đều nói đúng rồi, mày xứng đáng được hơn thế.
Nhưng sâu bên trong, tôi biết. Tôi biết mình sợ. Sợ bị đánh giá, sợ làm sai, sợ bị nhìn thấy đang loay hoay không biết làm gì. Cái công ty đó không độc hại hơn bao nhiêu so với bình thường. Chỉ là tôi không chịu được cảm giác mình chưa giỏi.
Sau khi nghỉ, tôi lênh đênh khoảng ba tháng. Ban ngày ngủ đến mười một giờ, ban đêm lướt mạng đến ba giờ sáng, thỉnh thoảng nhận vài việc freelance lặt vặt đủ để nói với ba mẹ là mình vẫn đang làm việc. Trong khoảng thời gian đó tôi gặp ông Khải.
Ông Khải không phải mentor theo kiểu mentor. Ông không có fanpage, không có khóa học, không hay xuất hiện ở các sự kiện networking mà người trẻ hay đến để chụp ảnh cầm ly cocktail. Ông là bạn của ba tôi, hơn tôi khoảng ba mươi tuổi, làm nghề thiết kế đồ họa từ hồi in ấn còn dùng bản kẽm. Một lần ba tôi nhờ ông xem qua cái portfolio tôi làm để đi xin việc, vì ba tôi không hiểu gì về ngành này nhưng thấy tôi cứ sửa đi sửa lại mãi mà không chịu gửi đi đâu.
Ông Khải nhắn tôi ra quán cà phê. Quán nhỏ, bàn gỗ cũ, cái quạt trần quay chậm. Ông gọi cà phê đen, tôi gọi bạc xỉu vì hồi đó uống cà phê đen chưa quen. Ông cầm cái máy tính của tôi, mở portfolio ra, ngồi xem. Im lặng. Lâu lắm. Tôi ngồi đối diện, hai tay đặt lên đùi, không biết nhìn đâu.
Rồi ông đẩy máy tính lại về phía tôi.
Ông nói: Được. Nhưng mà em đang giấu.
Tôi không hiểu. Tôi hỏi: Giấu cái gì ạ?
Ông uống một ngụm cà phê, nhìn ra ngoài cửa sổ một chút, rồi quay lại nhìn tôi. Ông nói: Em biết cái gì em làm tốt nhất trong này không?
Tôi im. Thật ra tôi có biết. Trong cái portfolio đó có một dự án tôi làm chơi, làm cho một ban nhạc indie của mấy đứa bạn, không ai trả tiền, tôi làm vì thích. Cái poster đó khác hẳn mấy cái còn lại — nó xộc xệch hơn, không chỉn chu, nhưng nó có cái gì đó. Tôi biết. Nhưng tôi đã để nó ở trang cuối, trang thứ mười một, gần như giấu đi.
Ông không cần tôi trả lời. Ông lấy tờ giấy ăn trên bàn ra, lấy cây bút bi trong túi áo, viết mấy chữ rồi đẩy sang phía tôi.
Tôi nhìn xuống. Ông viết: Sợ giỏi còn hơn sợ dốt.
Tôi đọc lại lần nữa. Rồi lần nữa.
Ông không giải thích. Ông uống nốt cà phê, hỏi tôi mấy câu chuyện về ba, rồi về. Cuộc gặp đó chắc chưa đến một tiếng.
Tôi ngồi lại một mình. Nhìn tờ giấy. Mưa bắt đầu đổ xuống bên ngoài. Và tôi không hiểu sao nước mắt cứ chảy ra — không phải khóc thành tiếng, chỉ là chảy, kiểu như người ta mở một cái vòi mà không biết vòi đó vẫn còn nước.
Tôi đứng dậy vào nhà vệ sinh. Đứng nhìn mặt mình trong gương một lúc lâu.
Sợ giỏi còn hơn sợ dốt.
Cái câu đó chạm vào đúng cái chỗ tôi chưa dám nhìn thẳng. Không phải tôi sợ mình làm không được. Tôi sợ mình làm được — và rồi người ta kỳ vọng, và rồi lần sau mình phải làm tốt hơn, và rồi không còn chỗ để trốn nữa. Tôi đã cả đời chọn làm vừa đủ, không bao giờ hết sức, để nếu thất bại còn có thể nói là tại mình chưa cố hết lòng. Đó là cái lưới an toàn tôi giăng ra cho chính mình mà không biết.
Cái portfolio đó — tôi để dự án hay nhất ở trang cuối không phải vì khiêm tốn. Mà vì nếu người ta không thích, tôi có thể nói là ừ thôi nó chỉ là dự án làm chơi mà.
Ông Khải nhìn thấy điều đó chỉ trong mười lăm phút ngồi xem.
Và ông không nói gì thêm ngoài tám chữ viết tay trên tờ giấy ăn.
Những tuần sau đó tôi không thay đổi ngay. Không có cái kiểu sáng hôm sau thức dậy và trở thành người khác. Thực ra là tôi vẫn trì hoãn, vẫn lướt mạng đến khuya, vẫn có những buổi sáng nằm nhìn trần nhà không muốn làm gì. Nhưng có một thứ khác đi.
Tôi bắt đầu để ý cái cách mình trốn.
Mỗi lần tôi chuẩn bị làm một thứ gì đó rồi dừng lại, tôi bắt đầu hỏi: mình đang sợ dốt hay đang sợ giỏi? Câu hỏi đó nhỏ thôi. Nhưng nó khác nhau hoàn toàn về hướng giải quyết.
Tôi sắp xếp lại cái portfolio. Đưa dự án ban nhạc đó lên trang đầu. Gửi đi ba chỗ. Hai chỗ không trả lời. Chỗ thứ ba gọi lại sau bốn ngày.
Tôi đi làm ở đó được hai năm. Không phải công việc hoàn hảo, không phải lúc nào cũng dễ chịu. Nhưng lần đầu tiên tôi không bỏ trốn khi mọi thứ trở nên khó.
Có lần tôi định nhắn hỏi ông Khải là ông có nhớ buổi hôm đó không. Rồi thôi. Không biết tại sao tôi thấy không cần thiết phải hỏi. Có những thứ người ta tặng mình mà họ không biết là họ đang tặng — và có lẽ nói ra thì lại làm nó nhỏ đi.
Ông mất năm ngoái, vì bệnh. Ba tôi gọi điện báo, tôi đang ngồi trong văn phòng, nhìn ra cửa sổ một lúc rồi tiếp tục làm việc. Không biết phải làm gì khác.
Tờ giấy đó tôi vẫn còn giữ. Không phải trong ví hay trong ngăn kéo bàn làm việc — nó nằm trong một cuốn sổ cũ, kẹp giữa trang ngẫu nhiên nào đó, nên mỗi lần tôi tìm thấy nó là mỗi lần khác nhau, không đoán trước được. Có lần tìm thấy đúng vào buổi sáng tôi đang ngồi chuẩn bị nộp một đề xuất lớn và tay cứ chần chừ chưa bấm gửi.
Tôi nhìn tám chữ đó. Rồi bấm gửi.
